Er zijn verschillende visies op wat hoogbegaafdheid nou in essentie is, en hoe je het herkent bij jezelf en anderen. De visies overlappen behoorlijk. Hieronder de belangrijkste drie.
Renzulli, een van de eerste onderzoekers die zich bezighield met onderzoek naar hoogbegaafdheid, onderscheidde drie kenmerken van hoogbegaafd gedrag: a) hoge intellectuele capaciteiten, b) een groot creatief denkvermogen en c) een sterke taakgerichtheid. Volgens hem kun je van hoogbegaafdheid spreken zodra deze drie kenmerken in hoge mate samengaan.
Mönks, een Nederlandse wetenschapper, bouwde voort op het model van Renzulli. In zijn model van hoogbegaafdheid onderscheidt hij een drietal componenten: a) grote intellectuele capaciteiten, b) een grote intrinsieke motivatie om te presteren, en c) een bijzondere creativiteit. Hierbij dient creativiteit te worden opgevat als een manier van denken die buiten de gebaande paden gaat.
Wat zijn model anders, vollediger maakt dan dat van Renzulli, is dat hij de impact van omgevingsfactoren benoemt: veel is in aanleg gegeven maar gedragspatronen worden ook gevormd door omgevingsfactoren als opvoeding, scholing en socialisatie in brede zin. Iemands hoogbegaafdheid is een product van nature en nurture samen.
James Webb, een hedendaagse autoriteit op het vlak van hoogbegaafdheid, onderscheidt naast intensiteit de volgende karakteristieken als de kern van hoogbegaafdheid:
Samengevat kenmerken volgens Webb hoogbegaafden zich in hun gedrag door intensiteit, rusteloosheid, grote gevoeligheid, een intense, diepgaande wil om te begrijpen en te bevragen, een behoefte dat zaken moeten kloppen, idealisme, en een sterke focus op sociale en morele zaken.
Van een afstand gezien, bestaat er tussen de modellen van Renzulli en Mönks, en de gedragscomponenten van Webb grote overlap. Het gaat over een combinatie van persoonskenmerken als een hoge intelligentie, gevoeligheid, intensiteit, creativiteit, taakgerichtheid, motivatie, idealisme en een sterke focus op morele zaken.
Uiteindelijk vind ik dit nog de fijnste en beste omschrijving.
Ingewikkeld blijft dat de categorieën die de drie wetenschappers beschrijven, niet duidelijk begrensbaar zijn — en daarmee niet echt eenduidig kenbaar.
Wat ik daarmee bedoel is: je kunt wel zeggen dat iemand buitengewoon creatief is in zijn doen en laten, maar in de kern is dat een subjectieve en normatieve uitspraak; er bestaat geen algemeen geldende schaal voor creativiteit die een op een correspondeert met iemands creativiteit.
Tegelijkertijd kennen we dit probleem van vele zaken in de psychologie: ook ASS en AD(H)D, bijvoorbeeld, zijn enkel kenbaar door beschrijvingen op gedragsniveau.
Bij het begrip hoogbegaafdheid is al vrij snel de relatie gelegd met intelligentie en daarmee met intelligentietesten. Al heel lang worden scores op IQ-testen, terecht of niet, dan ook gezien als een proxymaat voor hoogbegaafdheid.
Alfred Binet, de grondlegger van de intelligentietesten, zag het vermogen om te begrijpen, te redeneren en te bedenken als basale bouwstenen van intelligentie. David Wechsler, voortbordurend op de definitie van Binet, ontwikkelde de volgende definitie:
Daarmee wordt intelligentie een brede waaier aan vaardigheden, eigenschappen en kwaliteiten. Volgens Resing en Drenth, twee Nederlandse onderzoekers, omvat intelligentie:
Daarbij kun je een verschil maken tussen intelligent en hoogintelligent. Technisch gezien onderscheidt hoogintelligent zich van normaal intelligent op fysiek en fysiologisch gebied door onder meer:
Hoogintelligente personen denken dus wezenlijk anders dan gewoon-intelligente personen — je kunt zeggen dat er een verandering in de kwaliteit van denken plaatsvindt.
De grens die daarbij wordt aangehouden ligt (arbitrair) op 132 punten, waarbij 100 het gemiddelde is op de Wechsler Adult Intelligence Scale (WAIS). Boven de 132 punten valt samen met de 2% hoogste scores. Voor 1% moet je boven de 145 scoren. Ter vergelijking: MBO-niveau gaat uit van ongeveer 105 punten, HBO van 115 en universitair niveau van 125.
De vereniging Mensa maakt sinds een aantal jaren, in navolging van wetenschappers als Mönks en Webb, onderscheid tussen hoogbegaafdheid en hoge intelligentie. Dat lijkt me een goede zaak. Dat laat onverlet dat een hoge intelligentie voor de meeste hoogbegaafden een welkome basis is.
De term neurodiversiteit kwam op rond 2010. In zijn algemeenheid beschrijft neurodiversiteit dat de menselijke hersenen op persoonsniveau verschillend georganiseerd zijn en dus ook verschillend kunnen functioneren. Het aanpalende begrip neurodivergentie beschrijft de verschillende hoofdgroepen in divergent denken.
Hoogbegaafdheid hoort daar uiteraard bij, evenals ASS en AD(H)D, dyslexie, dyscalculie en hoogsensitiviteit. Vanuit de praktijk kan ik beamen dat vele hoogbegaafden een ASS- en/of AD(H)D-kantje hebben, dan wel dyslectisch zijn of dyscalcuul, en/of zeer sensitief zijn. En omgekeerd: ik ken veel cliënten met autisme en/of AD(H)D die sterke kenmerken hebben van hoogbegaafdheid. Het is gewoon een soepje, zoals ik dat weleens benoem.
Alles bij elkaar is dit een hele vooruitgang. Tot de jaren negentig werd hoogbegaafdheid nog gezien als een psychiatrische stoornis en dyslectisch zijn als een grote persoonlijke schande.
Hoogbegaafdheid vertaald naar vaardigheden en gedrag betekent dat de meeste hoogbegaafden:
Al met al blijft hoogbegaafdheid een complex en veelzijdig begrip en kom ik steeds terug bij de omschrijving van Maud Kooijman: "Een hoogbegaafde is een snelle en slimme denker die complexe zaken aankan. Een sensitief en emotioneel mens, intens levend. Autonoom, nieuwsgierig en gedreven van aard. Hij of zij schept plezier in creëren." Dat klopt voor mij helemaal — daarin voel ik me gezien, en ik denk vele hoogbegaafden en cliënten met mij.
Volgend artikel
Ben ik hoogbegaafd? De test →
Piet Mondriaan, De grijze boom, 1911